La Chiesa di Maria Santissima del Monte Carmelo di Taranto: Storia, Architettura e la Grande Ristrutturazione del 1936

Nel cuore del Borgo Umbertino di Taranto, una delle città più affascinanti della Puglia, sorge la Chiesa di Maria Santissima del Monte Carmelo, comunemente chiamata Chiesa del Carmine. Questo edificio sacro rappresenta non solo un luogo di culto, ma anche un simbolo tangibile della storia artistica e spirituale della città jonica, la cui presenza è documentata fin dal 1577. 

La chiesa trae probabilmente le sue origini da una struttura medievale più antica dedicata a Santa Maria della Misericordia. Successivamente, con l’arrivo e la gestione dei padri Carmelitani, essa fu dedicata alla Beata Vergine del Monte Carmelo, come ricorda l’iscrizione latina sulla trabeazione del prospetto principale: “BEATAE VIRGINI A CARMELO DICATUM”, ovvero “Dedicato alla Beata Vergine del Monte Carmelo”. 

Nel corso dei secoli, la chiesa è stata oggetto di numerosi interventi e rimaneggiamenti, riflettendo così le trasformazioni artistiche e urbanistiche avvenute a Taranto. Tuttavia, tra tutte queste modifiche, il grande intervento degli anni ’30 del Novecento rappresenta uno dei momenti più significativi nella storia dell’edificio.

Il Contesto del 1936: Una Rinascita Architettonica

Il 1936 segnò un cambiamento radicale per la Chiesa del Carmine. In quell’anno, infatti, vennero avviati lavori di ristrutturazione che interessarono l’intero complesso esterno dell’edificio, dagli elementi più simbolici fino alla struttura principale della facciata. 

Tra i lavori più rilevanti:

• 🔹 Modifica completa dell’ingresso principale: la facciata venne ripensata secondo canoni stilistici nuovi, con un linguaggio più lineare e monumentale, che conferì un aspetto più solenne all’accesso al luogo di culto. 

• 🔹 Riedificazione o riorganizzazione del campanile: la torre campanaria, elemento verticale di grande impatto visivo, fu oggetto di importanti interventi per armonizzarla con la nuova immagine dell’edificio. 

• 🔹 Il “balconcino” sopra l’ingresso: uno degli elementi architettonici più caratteristici fu ridefinito, contribuendo a dare un ritmo visivo più deciso alla facciata. 

Questi interventi, insieme alla nuova facciata, accompagnarono la chiesa verso un aspetto riconoscibile e coerente con il gusto architettonico neoclassico che si affermava in quegli anni. Nonostante la maggior parte delle fonti storiche indichi il rifacimento definitivo del prospetto principale nel 1937, il processo di trasformazione del 1936 è considerato un momento chiave di questa evoluzione stilistica. 

Una testimonianza fotografica di questo periodo è rappresentata da una celebre immagine di Mimmo Smiraglia, che documenta visivamente come l’edificio si presentava durante o subito dopo la fase delle principali modifiche.

L’Architettura e l’Interno

Oggi, il prospetto principale della chiesa è caratterizzato da sei elementi verticali aggettanti, sorretti da capitelli, che reggono la trabeazione superiore. Tra le semicolonne centrali si apre l’ingresso rettangolare, sovrastato da una piccola finestra circolare, mentre lateralmente si notano nicchie e decorazioni che arricchiscono il ritmo della facciata. 

All’interno, la chiesa conserva una pianta a croce latina con una sola navata. Le cappelle laterali ospitano opere e statue di grande valore, tra cui quelle dedicate a Gesù Morto e all’Addolorata, legate alle tradizioni della Settimana Santa a Taranto. 

Un Luogo di Fede e Memoria

La Chiesa di Maria Santissima del Monte Carmelo non è soltanto un capolavoro di architettura sacra, ma anche un luogo profondamente radicato nella vita religiosa e nella memoria collettiva della città. Ogni fase della sua trasformazione, in particolare quella degli anni ’30, racconta storie di fede, cambiamento e identità culturale.

📌 Questa chiesa rappresenta un ponte tra passato e presente, un simbolo di Taranto e della sua storia millenaria.

-Tratto dal libro di Zaza-Dante Tsotniashvili "Taranto - Il Cuore Dei Due Mari"

The Church of Maria Santissima del Monte Carmelo in Taranto: History, Architecture, and the Great Renovation of 1936

In the heart of the Borgo Umbertino district of Taranto, one of the most fascinating cities in Puglia, stands the Church of Maria Santissima del Monte Carmelo, commonly known as the Carmine Church. This sacred building represents not only a place of worship, but also a tangible symbol of the artistic and spiritual history of the Ionian city, whose presence has been documented since 1577.

The church most likely originated from an older medieval structure dedicated to Saint Mary of Mercy. Later, with the arrival and administration of the Carmelite Fathers, it was dedicated to the Blessed Virgin of Mount Carmel, as recalled by the Latin inscription on the entablature of the main façade:
“BEATAE VIRGINI A CARMELO DICATUM”, meaning “Dedicated to the Blessed Virgin of Mount Carmel.”

Over the centuries, the church underwent numerous interventions and alterations, reflecting the artistic and urban transformations that took place in Taranto. However, among all these changes, the major renovation of the 1930s represents one of the most significant moments in the building’s history.

The Context of 1936: An Architectural Rebirth

The year 1936 marked a radical turning point for the Carmine Church. During that year, renovation works were initiated that affected the entire exterior complex of the building, from its most symbolic elements to the main structure of the façade.

The most significant interventions included:

• 🔹 Complete modification of the main entrance: the façade was redesigned according to new stylistic principles, adopting a more linear and monumental language that gave the entrance a more solemn appearance.

• 🔹 Reconstruction or reorganization of the bell tower: the bell tower, a vertical element with strong visual impact, underwent major works to harmonize it with the new image of the church.

• 🔹 The “balcony” above the entrance: one of the most distinctive architectural elements was redefined, contributing to a stronger visual rhythm of the façade.

These interventions, together with the new façade, led the church toward a recognizable appearance consistent with the neoclassical architectural taste that was emerging at the time. Although most historical sources indicate that the definitive reconstruction of the main façade took place in 1937, the transformation process of 1936 is considered a key moment in this stylistic evolution.

A photographic testimony of this period is provided by a famous image by Mimmo Smiraglia, which visually documents how the building appeared during or immediately after the main modification phase.

Architecture and Interior

Today, the main façade of the church is characterized by six projecting vertical elements, supported by capitals that hold the upper entablature. Between the central semi-columns opens a rectangular entrance, surmounted by a small circular window, while niches and decorative elements on the sides enrich the rhythm of the façade.

Inside, the church preserves a Latin cross plan with a single nave. The lateral chapels house valuable works and statues, including those dedicated to Dead Christ and Our Lady of Sorrows, deeply connected to the traditions of Holy Week in Taranto.

A Place of Faith and Memory

The Church of Maria Santissima del Monte Carmelo is not only a masterpiece of sacred architecture, but also a place deeply rooted in the religious life and collective memory of the city. Every phase of its transformation—especially that of the 1930s—tells stories of faith, change, and cultural identity.

📌 This church represents a bridge between past and present, a symbol of Taranto and its millennia-old history.

— Excerpt from the book by Zaza-Dante Tsotniashvili, “Taranto – Heart of the Two Seas”

ტარანტოს მარია სანტისიმა დელ მონტე კარმელოს ეკლესია: ისტორია, არქიტექტურა და 1936 წლის დიდი რეკონსტრუქცია

იტალიის პულიის რეგიონის ერთ-ერთი ყველაზე მომხიბვლელი ქალაქის ტარანტოს ბორგო უმბერტინოს გულში მდებარეობს მარია სანტისიმა დელ მონტე კარმელოს ეკლესია, რომელიც ფართოდ არის ცნობილი სახელით კარმინეს ეკლესია. ეს წმინდა ნაგებობა არა მხოლოდ სალოცავი ადგილია, არამედ ქალაქის იონიური სივრცის ხელოვნებისა და სულიერი ისტორიის თვალსაჩინო სიმბოლოც, რომლის არსებობა დადასტურებულია ჯერ კიდევ 1577 წლიდან.

ეკლესიის წარმოშობა, სავარაუდოდ, უკავშირდება უფრო ძველ შუა საუკუნეების ნაგებობას, რომელიც წმინდა მარიამ მოწყალეს (Santa Maria della Misericordia) ეძღვნებოდა. მოგვიანებით, კარმელიტ მამათა მოსვლისა და მართვის პერიოდში, ტაძარი მიეძღვნა კარმელოს მთის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელს, რასაც ადასტურებს მთავარი ფასადის ტრაბეაციაზე არსებული ლათინური წარწერა:
„BEATAE VIRGINI A CARMELO DICATUM“, რაც ნიშნავს — „ეძღვნება კარმელოს მთის ყოვლადწმინდა ქალწულს“.

საუკუნეების განმავლობაში ეკლესიამ მრავალი გადაკეთება და განახლება განიცადა, რაც ტარანტოში მიმდინარე ხელოვნურ და ურბანულ ცვლილებებს ასახავდა. თუმცა ამ მრავალრიცხოვან ცვლილებებს შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავია XX საუკუნის 30-იან წლებში განხორციელებულ დიდ რეკონსტრუქციას, რომელიც ტაძრის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ეტაპად ითვლება.

1936 წლის კონტექსტი - არქიტექტურული აღორძინება

1936 წელი კარმინეს ეკლესიისთვის გარდამტეხი აღმოჩნდა. სწორედ ამ წელს დაიწყო მასშტაბური სარესტავრაციო სამუშაოები, რომლებმაც მოიცვა ნაგებობის მთელი გარე კომპლექსი, მისი ყველაზე სიმბოლური ელემენტებიდან დაწყებული, მთავარი ფასადის სტრუქტურამდე.

მთავარ სამუშაოებს შორის გამოირჩევა:

• შესასვლელის სრული გადაკეთება - ფასადი განახლდა ახალი სტილისტური პრინციპების მიხედვით; იგი უფრო ლაკონური და მონუმენტური გახდა, რაც ეკლესიაში შესვლას მეტად საზეიმო ხასიათს სძენდა;

• სამრეკლოს რეკონსტრუქცია ან რეორგანიზაცია - ვერტიკალური და ვიზუალურად დომინანტური ელემენტი შეიცვალა ისე, რომ უკეთ შეჰფერებოდა ტაძრის ახალ არქიტექტურულ სახეს;

• შესასვლელის ზემოთ არსებული აივანი (ბალკონი) - ეკლესიის ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი დეტალი გადამუშავებულ იქნა და ფასადს უფრო გამოკვეთილი რიტმი შესძინა.

ამ სამუშაოებმა, ახალ ფასადთან ერთად, ეკლესია მიიყვანა ისეთ იერსახემდე, რომელიც შეესაბამებოდა იმ პერიოდისთვის დამკვიდრებულ ნეოკლასიკურ არქიტექტურულ გემოვნებას. მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიული წყაროების უმრავლესობა მიუთითებს, თითქოს მთავარი ფასადის საბოლოო ფორმირება 1937 წელს დასრულდა, 1936 წლის ტრანსფორმაციის პროცესი მაინც მიჩნეულია ამ სტილისტური ევოლუციის საკვანძო ეტაპად.

ამ პერიოდის მნიშვნელოვან ვიზუალურ დოკუმენტს წარმოადგენს მიმო სმირალიას ცნობილი ფოტოგრაფია, რომელიც ასახავს ეკლესიის მდგომარეობას ძირითადი ცვლილებების დროს ან მათ შემდეგ.

არქიტექტურა და ინტერიერი

დღეს ეკლესიის მთავარი ფასადი გამოირჩევა ექვსი წინწაწეული ვერტიკალური ელემენტით, რომლებიც კაპიტელებზეა დაყრდნობილი და ზედა ტრაბეაციას ამაგრებს. ცენტრალურ ნახევარსვეტებს შორის განთავსებულია მართკუთხა შესასვლელი, რომლის ზემოთ პატარა მრგვალი სარკმელია, ხოლო გვერდებზე - ნიშები და დეკორატიული ელემენტები, რომლებიც ფასადის რიტმს ამდიდრებს.

ინტერიერში ეკლესია ინარჩუნებს ლათინური ჯვრის ფორმის გეგმას ერთნავიანი სივრცით. გვერდით კაპელებში დაცულია მაღალი მხატვრული ღირებულების მქონე ქანდაკებები და ნამუშევრები, მათ შორის მკვდარი იესოსა და მწუხარე ღვთისმშობლის ფიგურები, რომლებიც მჭიდროდ უკავშირდება ტარანტოს ვნების კვირის ტრადიციებს.

რწმენისა და მეხსიერების ადგილი

მარია სანტისიმა დელ მონტე კარმელოს ეკლესია არა მხოლოდ წმინდა არქიტექტურის შედევრია, არამედ ქალაქის რელიგიურ ცხოვრებასა და კოლექტიურ მეხსიერებაში ღრმად ფესვგადგმული სივრცე. მისი განვითარების ყოველი ეტაპი — განსაკუთრებით კი 1930-იანი წლების გარდაქმნა მოგივითხრობს რწმენის, ცვლილებისა და კულტურული იდენტობის ისტორიას.

📌 ეს ეკლესია წარმოადგენს ხიდს წარსულსა და თანამედროვეობას შორის - ტარანტოსა და მისი ათასწლოვანი ისტორიის სიმბოლოს.

— ამონარიდი ზაზა-დანტე ცოტნიაშვილის წიგნიდან „ტარანტო — ორი ზღვის გული“