🇮🇹🇬🇪 ჯოვანი სკუდიერი: იტალიელი არქიტექტორი, რომელმაც თბილისს ევროპული იერსახე შესძინა Giovanni Scudieri: L'architetto italiano che ha dato un volto europeo a Tbilisi

ციკლიდან: „იტალიურ-ქართული ურთიერთობები“

Vedi sotto per l'italiano

ქართულენოვანი საზოგადოებისთვის მოამზადა პროფესორმა დანტე-ზაზა ცოტნიაშვილმა განათლების სახლისა და NotebookLM-ის მხარდაჭერით

შესავალი: გარდამტეხი ფიგურა თბილისის ისტორიაში

ჯოვანი სკუდიერი XIX საუკუნის თბილისის არქიტექტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და გარდამტეხი ფიგურაა. სწორედ მის სახელს უკავშირდება ქალაქის არქიტექტურული იერსახის რადიკალური ტრანსფორმაცია და „ევროპეიზაციის“ პროცესის დაწყება, რომელმაც თბილისის განვითარების ვექტორი „აზიური“ სტილიდან ევროპული კლასიციზმისკენ მიმართა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მოღვაწეობა თბილისში ხანმოკლე, მაგრამ უაღრესად პროდუქტიული იყო, სკუდიერის მიერ ჩაფიქრებულმა პროექტებმა სამუდამოდ შეცვალა დედაქალაქის ურბანული ქსოვილი. 

1. ადრეული ცხოვრება და გზა კავკასიისკენ

1.1. წარმოშობა და განათლება

ჯოვანი სკუდიერი დაიბადა 1817 წელს იტალიის ქალაქ პადუაში (თუმცა, არსებობს სხვა ვერსიაც, რომლის მიხედვითაც იგი 1816 წელს შვეიცარიის ქალაქ ლუგანოში დაიბადა). მისი მშობლები იყვნენ ანჯელა ტორიჩელი და აზნაური ბერნარდო სკუდიერი. ახალგაზრდა ჯოვანის არქიტექტურული ნიჭი ადრეულ ასაკშივე გამოვლინდა და მან 1831 წელს პადუას უმაღლესი საიმპერატორო-სამეფო სასწავლებელი დაამთავრა.

1.2. კარიერა ოდესაში და ამბიციური გეგმები

ოჯახმა, მისი ნიჭის გასავითარებლად, ჯოვანი ოდესაში გაგზავნა ბიძასთან, იმ დროისთვის უკვე ცნობილ არქიტექტორ ჯორდანო ტორიჩელისთან. მისი კარიერა ოდესაში სწრაფად განვითარდა:

• 1837: მუშაობას იწყებს ოდესის სამშენებლო კომიტეტში.

• 1840: ინიშნება ოდესის სამშენებლო კომიტეტის სამხაზველოს მმართველად.

• პროექტები: ოდესაში მისი პროექტით აშენდა რამდენიმე შემოსავლიანი სახლი და მებაღეობის მთავარი სასწავლებლის შენობა.

მიუხედავად წარმატებისა, სკუდიერის უფრო დიდი მასშტაბის პროექტების განხორციელება სურდა. 1845 წელს კავკასიის მეფისნაცვალ მიხეილ ვორონცოვისადმი მიწერილ წერილში ის აღნიშნავდა:

„...მე მაინც მგზნებარედ მსურს, რომ მქონდეს რამდენადმე უფრო ფართო ასპარეზის შესაძლებლობა, რათა ვაჩვენო ჩემი მონდომება და ჩემი შესაძლებლობები.“

ეს სურვილი მალევე რეალობად იქცა, როდესაც ვორონცოვმა იგი თბილისში მიიწვია.

2. ახალი თბილისის ხუროთმოძღვარი

2.1. ვორონცოვის ხედვა და სკუდიერის დანიშვნა

ჯოვანი სკუდიერი თბილისში 1846 წლის 23 თებერვალს ჩამოვიდა და მალევე დაინიშნა ქალაქის არქიტექტორის მოვალეობის შემსრულებლად. წყაროების მიხედვით, 1848 წლიდან მან უკვე თბილისის მთავარი არქიტექტორის (Town Architect) თანამდებობა დაიკავა. მისი ჩამოყვანა პირდაპირ უკავშირდებოდა მეფისნაცვალ მიხეილ ვორონცოვის ამბიციურ გეგმას - გადაექცია თბილისი ამიერკავკასიის კულტურულ და ადმინისტრაციულ ცენტრად, ევროპული ყაიდის ქალაქად. ამ ხედვის განსახორციელებლად მას სჭირდებოდა ნიჭიერი და თანამედროვე ხედვების მქონე არქიტექტორი.

სკუდიერის არქიტექტურული სტილი წარმოადგენდა იმ დროის რუსეთის იმპერიაში გავრცელებული ისტორიული სტილების - იტალიური რენესანსის, ბაროკოსა და რუსული კლასიციზმის სინთეზს, რაც სრულად შეესაბამებოდა ვორონცოვის იმპერიულ ხედვას.

ვორონცოვის თაოსნობით 1847 წლის 15 აპრილს საძირკველი ჩაეყარა ოპერის თეატრის მშენებლობას ერევნის მოედანზე, რომელიც იტალიელი არქიტექტორის ჯოვანი სკუდიერის ხელმძღვანელობით ოთხი წლის მანძილზე გრძელდებოდა და 1851 წლისათვის დასრულდა. ოპერა გაიხსნა 1851 წლის 9 ნოემბერს იტალიური საოპერო დასის სპექტაკლით – გ. დონიცეტის ოპერა „ლუჩია დი ლამერმურით“. იტალიური დასი თბილისში თითქმის 30 წლის მანძილზე მუშაობდა და მრავალი საოპერო დადგმა განახორციელა. 1874 შენობა დაიწვა. 1896 წელს გოლოვინის გამზირზე არქიტექტორ ვიქტორ შრეტერის დაპროექტებული ე.წ. „სახაზინო თეატრი“ აიგო.

3. სკუდიერის მთავარი პროექტები: გადარჩენილი და დაკარგული მემკვიდრეობა

სკუდიერის თბილისური მოღვაწეობა სულ რაღაც ხუთ წელს გაგრძელდა, მაგრამ ამ პერიოდში მან შექმნა პროექტები, რომლებმაც ქალაქის სახე სამუდამოდ განსაზღვრა. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში თავმოყრილია მისი ოთხი უმნიშვნელოვანესი ნამუშევარი.

პროექტი	მშენებლობის წლები	არქიტექტურული მახასიათებლები და მნიშვნელობა	ბედი
თამამშევის ქარვასლა და თეატრი (ოპერა)	1847-1851	სავაჭრო ცენტრისა და თეატრის უნიკალური სინთეზი. ფასადი იტალიური რენესანსის სტილში იყო გადაწყვეტილი, ხოლო მდიდრულად მოხატული ინტერიერი — მავრიტანულ სტილში. ეს იყო პირველი ოპერის თეატრი ამიერკავკასიაში, რომლის სილამაზეზეც ალექსანდრე დიუმა წერდა, რომ იგი ევროპის ბევრ თეატრს სჯობდა.	1874 წელს ხანძარმა გაანადგურა. 1934 წელს, ლავრენტი ბერიას ბრძანებით, მოედნის რეკონსტრუქციისას საბოლოოდ დაანგრიეს.
„მშრალი ხიდი“ და მიხეილის ხიდი	1849-1851	ქვისგან აგებული იტალიური სტილის თაღოვანი ხიდი, რომელიც მტკვრის დაშრობილ ტოტზე გადიოდა და ორბელიანების კუნძულს მარჯვენა სანაპიროსთან აკავშირებდა. მისი გაგრძელება იყო მიხეილის (ვორონცოვის) ხიდი მტკვრის ძირითად კალაპოტზე.	„მშრალი ხიდი“ სკუდიერის ერთადერთი ნამუშევარია, რომელმაც ჩვენამდე პირვანდელი სახით მოაღწია. მიხეილის ხიდი XX საუკუნეში ახლით შეიცვალა.
სამხედრო ტაძარი (სობორო)	1848-1851	დიდებული მართლმადიდებლური ტაძარი რუსულ-ბიზანტიურ სტილში. იგი მდებარეობდა დღევანდელი პარლამენტის შენობის ადგილას. სტილის შერჩევა წარმოადგენდა პოლიტიკურ აქტს, რომელიც რუსეთის იმპერიის მართლმადიდებლური ძალაუფლების დემონსტრირებას ისახავდა მიზნად.	1930-იან წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ ააფეთქა სამთავრობო შენობის ასაშენებლად.
სხვა მნიშვნელოვანი პროექტები	1846-1851	თავისუფლების მოედნის პროექტი, აღმაშენებლის გამზირის მიმდებარე ტერიტორიის დაგეგმვა, სათათბიროს პირველი შენობა, თბილისში პირველი კაფე და შადრევანი.	ამ პროექტების უმეტესობა დროთა განმავლობაში ან განადგურდა, ან მნიშვნელოვნად შეიცვალა.

ამ პროექტების მასშტაბურობა ნათლად აჩვენებს სკუდიერის უდიდეს როლს თბილისის, როგორც თანამედროვე ქალაქის ჩამოყალიბებაში. სამწუხაროდ, მისი გრანდიოზული გეგმების სრულად განხორციელება არ დასცალდა.

4. ტრაგიკული გარდაცვალება და შეწყვეტილი მოღვაწეობა

1851 წლის 5 ივლისს (სხვა წყაროების მიხედვით, 5 ივნისს), 34 წლის ასაკში, ჯოვანი სკუდიერი ტრაგიკულად დაიღუპა. იგი სამხედრო ტაძრის მშენებლობას ზედამხედველობდა, როდესაც, ერთი ვერსიით, ხარაჩოდან ჩამოვარდა, ხოლო მეორე ვერსიით - გუმბათის კონსტრუქციის ჩამონგრევას ემსხვერპლა.

მისი მოულოდნელი გარდაცვალება უდიდესი დანაკლისი იყო თბილისისთვის. უცნობია, კიდევ რამდენ შედევრს შექმნიდა არქიტექტორი, რომელმაც სულ რაღაც ხუთ წელიწადში ქალაქის გარდაქმნა შეძლო.

5. სკუდიერის მემკვიდრეობა: წარსული და აწმყო

„ჯოვანი სკუდიერი იყო ადამიანი, რომელმაც თბილისს ევროპული იერი შესძინა“

— ეს შეფასება ყველაზე ზუსტად აღწერს მის ისტორიულ როლს. დღეს ძნელი წარმოსადგენია, როგორი იქნებოდა თბილისის ცენტრი, რომ არა 1874 წლის ხანძარი და 1930-იანი წლების საბჭოთა ვანდალიზმი, რომელმაც მისი ორი უმთავრესი ქმნილება — ოპერისა და ტაძრის შენობები შეიწირა.

მიუხედავად ამისა, სკუდიერის სახელი არავის დავიწყებია. 2018 წლის 6 ოქტომბერს, თბილისში, დედაენის ბაღის მიმდებარედ, გაიხსნა ჯოვანი სკუდიერის სახელობის ქუჩა. ამ მოვლენის მნიშვნელობას ხაზი გაუსვეს თბილისის საკრებულოს თავმჯდომარემ, გიორგი ტყემალაძემ და იტალიის ელჩმა, ანტონიო ენრიკო ბარტოლიმ.

„ჯოვანი სკუდიერი მეცხრამეტე საუკუნის გამორჩეული ხელოვანი იყო, რომლის მიერ შექმნილი არქიტექტურული ნაგებობები ფასდაუდებელია ჩვენი ქვეყნისთვის. მისი შემოქმედების და სახელის უკვდავსაყოფად, ჩვენ მივიღეთ გადაწყვეტილება - ამ ულამაზეს ქუჩას დავარქვით ჯოვანი სკუდიერის სახელი,“ — განაცხადა გიორგი ტყემალაძემ.

„მნიშვნელოვანია, რომ ახალგაზრდა თაობებმა იცოდნენ, ვინ იყო ჯოვანი სკუდიერი,“ — აღნიშნა ანტონიო ენრიკო ბარტოლიმ.

მიუხედავად იმისა, რომ სკუდიერის შენობების უმრავლესობა დღეს აღარ არსებობს, მის მიერ დაწყებული არქიტექტურული ტრანსფორმაცია იმდენად ღრმა და ფუნდამენტური აღმოჩნდა, რომ მისი გავლენა დღესაც განსაზღვრავს თბილისის ისტორიული ცენტრის უნიკალურ სახეს.

Dal ciclo: "Relazioni Italo-Georgiane"
Preparato per il pubblico di lingua georgiana dal Prof. Dante-Zaza Tsotniashvili con il supporto di "Ganatebis Sakhli" (Casa dell'Educazione) e NotebookLM.

Introduzione: Una figura cruciale nella storia di Tbilisi

Giovanni Scudieri è una delle figure più importanti e decisive dell'architettura di Tbilisi del XIX secolo. È al suo nome che si lega la radicale trasformazione dell'aspetto architettonico della città e l'avvio del processo di "europeizzazione", che ha spostato il vettore di sviluppo di Tbilisi dallo stile "asiatico" verso il classicismo europeo. Sebbene la sua attività a Tbilisi sia stata breve, fu estremamente produttiva; i progetti ideati da Scudieri hanno cambiato per sempre il tessuto urbano della capitale.

1. Primi anni e il viaggio verso il Caucaso

1.1. Origini e formazione
Giovanni Scudieri nacque nel 1817 nella città italiana di Padova (sebbene esista un'altra versione secondo cui sarebbe nato nel 1816 a Lugano, in Svizzera). I suoi genitori erano Angela Torricelli e il nobile Bernardo Scudieri. Il talento architettonico del giovane Giovanni si manifestò in tenera età e nel 1831 si diplomò presso l'Imperiale Regio Ginnasio di Padova.

1.2. Carriera a Odessa e piani ambiziosi
Per sviluppare il suo talento, la famiglia mandò Giovanni a Odessa dallo zio, l'architetto già famoso all'epoca, Giordano Torricelli. La sua carriera a Odessa si sviluppò rapidamente:

• 1837: Inizia a lavorare nel Comitato per l'Edilizia di Odessa.

• 1840: Viene nominato capo dell'ufficio tecnico del Comitato per l'Edilizia di Odessa.

• Progetti: A Odessa, su suo progetto, furono costruiti diversi edifici residenziali da reddito e l'edificio della Scuola Principale di Giardinaggio.

Nonostante il successo, Scudieri desiderava realizzare progetti di scala maggiore. Nel 1845, in una lettera indirizzata al Viceré del Caucaso Mikhail Vorontsov, osservava:
«...Desidero ardentemente avere l'opportunità di un campo d'azione più ampio, per mostrare il mio zelo e le mie capacità.»
Questo desiderio divenne presto realtà quando Vorontsov lo invitò a Tbilisi.

2. L'architetto della Nuova Tbilisi

2.1. La visione di Vorontsov e la nomina di Scudieri
Giovanni Scudieri arrivò a Tbilisi il 23 febbraio 1846 e poco dopo fu nominato architetto facente funzioni della città. Secondo le fonti, dal 1848 ricoprì ufficialmente la carica di Architetto Capo di Tbilisi (Town Architect). Il suo arrivo era direttamente collegato al piano ambizioso del Viceré Mikhail Vorontsov: trasformare Tbilisi nel centro culturale e amministrativo della Transcaucasia, una città di stampo europeo. Per realizzare questa visione, aveva bisogno di un architetto di talento con vedute moderne.

Lo stile architettonico di Scudieri rappresentava una sintesi degli stili storici diffusi nell'Impero Russo dell'epoca: Rinascimento italiano, Barocco e classicismo russo, il che corrispondeva perfettamente alla visione imperiale di Vorontsov.

Sotto l'egida di Vorontsov, il 15 aprile 1847 furono gettate le fondamenta del Teatro dell'Opera in Piazza Erivan (oggi Piazza della Libertà). La costruzione, guidata dall'architetto italiano Giovanni Scudieri, durò quattro anni e fu completata nel 1851. L'Opera fu inaugurata il 9 novembre 1851 con uno spettacolo di una compagnia lirica italiana: la "Lucia di Lammermoor" di G. Donizetti. La compagnia italiana lavorò a Tbilisi per quasi 30 anni, mettendo in scena numerose opere. Purtroppo, l'edificio bruciò nel 1874. Nel 1896, su Viale Golovin, fu eretto il cosiddetto "Teatro del Tesoro" (l'attuale Teatro dell'Opera), progettato dall'architetto Victor Schröter.

3. I principali progetti di Scudieri: Eredità salvata e perduta

L'attività di Scudieri a Tbilisi durò solo cinque anni, ma in questo periodo creò progetti che definirono per sempre il volto della città. Di seguito sono riassunte le sue quattro opere più importanti:

Progetto	Anni di costruzione	Caratteristiche architettoniche e importanza	Destino
Caravanserraglio Tamamshev e Teatro (Opera)	1847-1851	Una sintesi unica di centro commerciale e teatro. La facciata era in stile rinascimentale italiano, mentre l'interno riccamente dipinto era in stile moresco. Fu il primo teatro d'opera in Transcaucasia; Alexandre Dumas scrisse che superava in bellezza molti teatri europei.	Distrutto da un incendio nel 1874. Nel 1934, per ordine di Lavrentij Beria, fu definitivamente demolito durante la ricostruzione della piazza.
Il "Ponte Secco" e il Ponte Mikhail	1849-1851	Un ponte ad arco in pietra in stile italiano che attraversava un ramo del fiume Mtkvari (poi prosciugato), collegando l'isola degli Orbeliani alla riva destra. La sua continuazione era il Ponte Mikhail (Vorontsov) sul letto principale del fiume.	Il "Ponte Secco" è l'unica opera di Scudieri giunta fino a noi nella sua forma originale. Il Ponte Mikhail è stato sostituito da uno nuovo nel XX secolo.
Cattedrale Militare (Soboro)	1848-1851	Una maestosa cattedrale ortodossa in stile russo-bizantino. Sorgeva sul sito dell'attuale edificio del Parlamento. La scelta dello stile rappresentava un atto politico volto a dimostrare il potere ortodosso dell'Impero Russo.	Negli anni '30, le autorità sovietiche la fecero esplodere per costruire l'edificio governativo.
Altri progetti importanti	1846-1851	Il progetto di Piazza della Libertà, la pianificazione dell'area circostante Viale Agmashenebeli, il primo edificio del Consiglio Comunale, il primo caffè e la prima fontana a Tbilisi.	La maggior parte di questi progetti è andata distrutta o è stata significativamente modificata nel tempo.

La grandiosità di questi progetti dimostra chiaramente l'enorme ruolo di Scudieri nella formazione di Tbilisi come città moderna. Purtroppo, non ebbe il tempo di realizzare appieno i suoi grandiosi piani.

4. Morte tragica e attività interrotta

Il 5 luglio 1851 (secondo altre fonti, il 5 giugno), all'età di 34 anni, Giovanni Scudieri morì tragicamente. Stava supervisionando la costruzione della Cattedrale Militare quando, secondo una versione, cadde dall'impalcatura, mentre secondo un'altra, rimase vittima del crollo della struttura della cupola.

La sua morte improvvisa fu una perdita enorme per Tbilisi. Non si sa quanti altri capolavori avrebbe creato l'architetto che, in soli cinque anni, riuscì a trasformare la città.

5. L'eredità di Scudieri: Passato e Presente

«Giovanni Scudieri è stato l'uomo che ha conferito a Tbilisi un aspetto europeo» — questa valutazione descrive nel modo più accurato il suo ruolo storico. Oggi è difficile immaginare come sarebbe il centro di Tbilisi se non fosse stato per l'incendio del 1874 e il vandalismo sovietico degli anni '30, che hanno sacrificato le sue due creazioni principali: gli edifici dell'Opera e della Cattedrale.

Ciononostante, il nome di Scudieri non è stato dimenticato. Il 6 ottobre 2018, a Tbilisi, vicino al Giardino Dedaena, è stata inaugurata una via intitolata a Giovanni Scudieri. L'importanza di questo evento è stata sottolineata dal Presidente del Consiglio Comunale di Tbilisi, Giorgi Tjemaladze, e dall'Ambasciatore d'Italia, Antonio Enrico Bartoli.

«Giovanni Scudieri è stato un artista eccezionale del XIX secolo, le cui strutture architettoniche sono inestimabili per il nostro paese. Per immortalare la sua opera e il suo nome, abbiamo deciso di intitolare questa bellissima strada a Giovanni Scudieri», ha dichiarato Giorgi Tjemaladze.

«È importante che le giovani generazioni sappiano chi era Giovanni Scudieri», ha osservato Antonio Enrico Bartoli.

Sebbene la maggior parte degli edifici di Scudieri oggi non esista più, la trasformazione architettonica da lui avviata si è rivelata così profonda e fondamentale che la sua influenza definisce ancora oggi l'aspetto unico del centro storico di Tbilisi.