ავთანდილ ცოტნიაშვილი - 90 - ქართულ-ოსური დიალოგის მემატიანე

 

ქართულ სამეცნიერო და საზოგადოებრივ აზროვნებაში არსებობენ ფიგურები, რომელთა ღვაწლი დროსთან ერთად უფრო მეტ სიმძაფრესა და აქტუალობას იძენს. 2026 წლის 1 თებერვალს, ქართველი მეცნიერის, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორის, პროფესორ ავთანდილ ცოტნიაშვილის დაბადებიდან 90 წელი შესრულდა. მისი ცხოვრება და მოღვაწეობა (1936-1998) წარმოადგენს უწყვეტ ჯაჭვს აკადემიური პატიოსნების, ღრმა პატრიოტიზმისა და იმ უნიკალური მეცნიერული თავდადებისა, რომელმაც ქართულ-ოსური ლიტერატურული და კულტურული ურთიერთობების შესწავლა სრულიად ახალ საფეხურზე აიყვანა.

ობიექტური მკვლევარის თვალით დანახული ავთანდილ ცოტნიაშვილის პორტრეტი რთული და მრავალწახნაგოვანია: ის იყო ერთდროულად მკაცრი აკადემიური სკოლის წარმომადგენელი, გამორჩეული ორატორი, პრინციპული საზოგადო მოღვაწე და ადამიანი, რომელმაც საკუთარი ცხოვრების 62 წელიწადი ცოდნის დათესვასა და ეროვნული ღირებულებების დაცვას მიუძღვნა.

ფესვები და აკადემიური ფორმირება

ავთანდილ ცოტნიაშვილის ფენომენი მისი წარმოშობიდან იწყება. იგი დაიბადა ცხინვალის რაიონის სოფელ ერედვში, მხარეში, რომელიც ისტორიულად ქართულ-ოსური თანაცხოვრებისა და კულტურული დიფუზიის ცენტრს წარმოადგენდა. სწორედ მშობლიურმა გარემომ განაპირობა მისი ინტერესთა სფერო. მან დაამთავრა სამხრეთ ოსეთის პედაგოგიური ინსტიტუტი (მოგვიანებით ცხინვალის სახელმწიფო უნივერსიტეტი), თუმცა მისი ინტელექტუალური მასშტაბი ამით არ დაკმაყოფილებულა.

მისი აკადემიური ბიოგრაფია შთამბეჭდავია: მოსკოვის ლომონოსოვის სახელობის უნივერსიტეტში მიღებული გამოცდილება და შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის ასპირანტურა გახდა ის საძირკველი, რომელზეც მისი სამეცნიერო მეთოდოლოგია დაშენდა. ეს იყო ეპოქა, როდესაც მეცნიერებისგან მოითხოვებოდა არა მხოლოდ ფაქტობრივი მასალის ცოდნა, არამედ ფართო ერუდიცია და წყაროებთან მუშაობის ფილიგრანული სიზუსტე. ავთანდილ ცოტნიაშვილმა ეს გამოცდა წარმატებით ჩააბარა.

მეცნიერული ღვაწლი: ხიდი კულტურებს შორის

როგორც ლიტერატურათმცოდნემ და კრიტიკოსმა, ავთანდილ ცოტნიაშვილმა თავისი კვლევითი საქმიანობის ცენტრში ქართულ-ოსური ლიტერატურული ურთიერთობები დააყენა. ეს არ იყო მხოლოდ მშრალი აკადემიური ინტერესი; ეს იყო მცდელობა, ეპოვა ის კულტურული კოდები, რომლებიც ამ ორ ხალხს საუკუნეების განმავლობაში აკავშირებდა.

მისი ბიბლიოგრაფია, რომელიც 120-ზე მეტ სამეცნიერო ნაშრომსა და მონოგრაფიას მოიცავს, დღესაც რჩება დარგის საორიენტაციო წერტილად. განსაკუთრებით აღსანიშნავია:

1. "ქართულ-ოსური ლიტერატურული ურთიერთობის შესახებ" (1966) — ნაშრომი, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა სისტემურ კვლევებს.

2. "ქართულ-ოსური ლიტერატურული ურთიერთობის ისტორიიდან (XIX ს. შუა წლებიდან დღემდე)" (1968) — მონოგრაფია, რომელმაც მკაფიოდ აჩვენა კულტურული პროცესების დინამიკა.

3. "XIX საუკუნის დასასრულისა და XX საუკუნის დასაწყისის ქართული პერიოდიკა ქართულ-ოსური ურთიერთობის შესახებ" (1990) - ნაშრომი, სადაც მან პუბლიცისტიკის პრიზმიდან გაანალიზა საზოგადოებრივი აზრის ფორმირება.

მისი კვლევები არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ტექსტების ანალიზით. იგი იკვლევდა ფოლკლორს, ეთნოგრაფიულ დეტალებსა და ისტორიულ კონტექსტს, რაც მის ნაშრომებს ინტერდისციპლინურ ელფერს სძენდა.

საზოგადოებრივი ხმა და ორატორული ხელოვნება

ავთანდილ ცოტნიაშვილი არ იყო „კაბინეტის მეცნიერი“. იგი აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. მისი მოღვაწეობა მწერალთა და ჟურნალისტთა კავშირებში აჩვენებს მის ორგანიზაციულ ნიჭს. თუმცა, მისი ნამდვილი სტიქია ტრიბუნა იყო.

თანამედროვენი მას ახასიათებენ, როგორც უბადლო ორატორს. მისი გამოსვლა რუსთაველის საზოგადოების ყრილობაზე თბილისის ფილარმონიაში, ქართულ-ოსური ურთიერთობების უკიდურესი გამწვავების ფონზე, იყო პატრიოტიზმისა და გონიერების შერწყმის მაგალითი. იგი არ ერიდებოდა მწვავე საკითხებზე საუბარს, ყოველთვის იცავდა ეროვნულ ინტერესებს, თუმცა ამას აკეთებდა მეცნიერული არგუმენტაციითა და იმ კულტურული ტაქტით, რაც ფართო ჰორიზონტის ინტელექტუალებს ახასიათებთ.

პედაგოგიური მემკვიდრეობა

ავთანდილ ცოტნიაშვილის ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი უმაღლეს სასწავლებლებს უკავშირდება. იგი იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი, ცხინვალის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოცენტი და პროფესორი, ხოლო სიცოცხლის ბოლო წლებში - გორის სახელმწიფო  უნივერსიტეტის წამყვანი პროფესორი (1975-1998).

მისთვის აუდიტორია იყო სივრცე, სადაც არა მხოლოდ ფაქტებს გადასცემდა სტუდენტებს, არამედ აყალიბებდა მათ მოქალაქეობრივ პოზიციას. მისი შრომისმოყვარეობა ლეგენდარული იყო - იგი ითხოვდა მაქსიმუმს საკუთარი თავისგან და იგივეს ელოდა სხვებისგანაც. სწორედ ამიტომ, დღესაც, მისი გარდაცვალებიდან თითქმის სამი ათწლეულის შემდეგ, მისი სტუდენტები მას იხსენებენ, როგორც „მკაცრ, მაგრამ სამართლიან ლექტორს“, რომლის შეგონებებიც ცხოვრებისეულ გაკვეთილებად იქცა.

ფოტოზე: ავთანდილ ცოტნიაშვილის უცნაური ხელნაწერი სტუდენტის შეფასების წიგნაკში

ლუიზა ბერუაშვილი იგონებს:

ბატონი ავთანდილი ლეგენდებით შემოვიდა ჩემს ცნობიერებაში.(ლეგენდა მის ყრმობაზე,აბიტურიენტობაზე,სიყვარულზე... რომლებსაც უფროსები ყვებოდნენ საახლობლო წრეში) და ლეგენდად დარჩა.

საუკეთესო ლექტორი სწორუპოვარი ცოდნით,მამულიშვილობით,ორატორული ნიჭით,უჩვეულოდ ამაღლებულ გარემოს გვიქმნიდა ძველებურ სასკოლო მერხებთან სხდომ სტუდენტებს.

ლექციის დროს,ჩვენს თავს ზემოთ,სივრცეში იხედებოდა.თითქოს,ღმერთებს ელაპარაკებოდა.სუნთქვაშკრულნი,მონუსხულები ვისმენდით მის მჭერმეტყველებას.

საღამოს ფაკულტეტზე ვსწავლობდი,მახსენდება,ერთ-ერთი ლექციის დროს,მოულოდნელად სინათლე გამოირთო ბავშვები წამოიშალნენ.მან ჩვეული სიდინჯით გვთხოვა: "დასხედით,ახალგაზრდებო!" დერეფანში ფეხის ხმა მიწყდა მთვარის სინათლე ნაწილობრივ ანათებდა აუდიტორიას.ქუჩაში მოძრავი მანქანების სინათლე დრო და დრო წამიერად,გვეფინებოდა აუდიტორიაში მყოფთ..."მარად და ყველგან,საქართველოვ,მე ვარ შენთანა"- ჩვენი ლექტორის ბაგეებით ილიას სიტყვა ზეობდა აუდიტორიაში.

ცნობილია,რომ ბატონი ავთანდილი განსაკუთრებულ თანადგომას გამოხატავდა შრომისმოყვარე,ნიჭიერი ახალგაზრდების მიმართ.იგი ყველანაირად ცდილობდა მათ დაკვალიანებას შემდგომი წარმატებებისათვის.

"მაღალთა" თავმდაბლობა შვენოდა ბატონ ავთანდილს, თანატოლივით გესაუბრებოდა. ქუჩის მეორე მხარესაც არ გამოვრჩებოდით,მიწამდე თავის დახრით გვესალმებოდა.

თვალსაწიერიდან არც მერე დაეკარგებოდი;არც ჩვენ,მის შეგირდებს გვავიწყდებოდა, ვცდილობდით უკეთესობისაკენ სვლას და მისი იმედების გამართლებას.წლების შემდეგ,მეზობელი სოფლის მკვიდრი ტუდენტის ხელით გამომიგზავნა გაზეთი არშიაზე საქებარი სიტყვები მიეწერა ერთ-ერთ წერილში ჩემს შესახებაც წერდა.

არიან ადამიანები,რომლებიც გარდაცვალების შემდეგაც არ გვტოვებენ.ერთ-ერთი მათგანი ბატონი ავთანდილია და მისი სახელობის სტიპენდიის დაწესებაც ამის დასტურია.

მჯერა,ბატონ ავთანდილ ცოტნიაშვილის სახელობის სტიპენდიანტის სახელს ღირსეულები,ღირსეულად ატარებენ-ალალ იყოს!

აღიარება და სიმბოლური დასასრული

ავთანდილ ცოტნიაშვილის ყველაზე დიდი ჯილდო ის ხალხმრავალი აუდიტორიები და სამეცნიერო ჟურნალები იყო, სადაც მისი რეალიზაცია წარმატებით ხორციელდებოდა.

მისი გარდაცვალება 1998 წლის 9 მაისს, 62 წლის ასაკში, დიდი დანაკლისი იყო ქართული მეცნიერებისთვის. სიმბოლურია მისი დაკრძალვის ადგილიც - სოფელი ერედვი. ეს იყო მისი დაბრუნება ფესვებთან, იმ მიწასთან, რომლის შესწავლასა და დიდებასაც შესწირა მთელი თავისი შეგნებული ცხოვრება.

90 წლის იუბილე - ხედვა მომავლისკენ

დღეს, როდესაც ავთანდილ ცოტნიაშვილის 90 წლის იუბილეს აღვნიშნავთ, მისი ნაშრომები კვლავაც რჩება აქტუალურ წყაროდ. მისი კვლევის მეთოდი - ობიექტურობა, წყაროთმცოდნეობითი სიღრმე და კულტურათა შორის დიალოგის მუდმივი ძიება, დღეს, კონფლიქტების შემდგომ ეპოქაში, უფრო მეტად ფასეულია, ვიდრე ოდესმე.

როგორც მკვლევარი, ის გვასწავლის, რომ ლიტერატურა და კულტურა არის ის უნივერსალური ენა, რომელსაც შეუძლია გადალახოს პოლიტიკური ბარიერები. მისი შრომისმოყვარეობის მაგალითი კი გვეუბნება, რომ მეცნიერება არ არის მხოლოდ პროფესია - ეს არის მსახურება, რომელიც მოითხოვს ცხორების მიძღვნას

ავთანდილ ცოტნიაშვილი დარჩება ქართულ-ოსური ურთიერთობების ისტორიაში, როგორც კაცი, რომელმაც თავისი კალმითა და სიტყვით ააშენა ინტელექტუალური ციხესიმაგრე, რომლის კედლებიც დღესაც მყარად დგას. მისი სახელი უკვდავია მის წიგნებში, მის სტუდენტებში და იმ მადლიერებაში, რომელსაც ქართული საზოგადოება მისი ხსოვნისადმი გამოხატავს.

მარადიული ხსოვნა დიდ მეცნიერსა და პედაგოგს!

ბიბლიოგრაფია

• მე-19 საუკუნის დასასრულისა და მე-20 საუკუნის დასაწყისის ქართული პერიოდიკა ქართულ-ოსური ურთიერთობის შესახებ (ავტორი). - ცხინვალი, ირისთონი, 1990. - 118გვ.
• ქართულ-ოსური ლიტერატურული ურთიერთობის ისტორიიდან : მე-19 ს. შუა წლებიდან დღემდე (ავტორი). - ცხინვალი, სამხრეთ ოსეთის წიგნის გამ-ბა, 1968. - 230გვ.
• ქართულ-ოსური ლიტერატურული ურთიერთობის შესახებ (ავტორი). - თბილისი, საბჭ. საქართველო, 1966. - 29გვ.