ქართული კულტურული მემკვიდრეობა ჰარვარდში: 1743 წლის ბიბლიის საიდუმლო

 

ელისაბედ ზალდასტანი-ნაპიერის ფოტო

მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი და პრესტიჟული ცოდნის კერა - ჰარვარდის უნივერსიტეტი, კვლავ ყურადღების ცენტრშია ქართული მწიგნობრობის მოყვარულთათვის. Houghton-ის ბიბლიოთეკაში, გამოფენაზე "New Acquisitions" (ახალი შენაძენები), წარმოდგენილია უნიკალური ექსპონატი - 1743 წელს მოსკოვში დაბეჭდილი პირველი სრული ქართული ბიბლია. ამ უმნიშვნელოვანესი სიახლის შესახებ ინფორმაცია ჩემთვის ცნობილი გახდა ელისაბედ ზალდასტანი-ნაპიერის პოსტიდან, რომელიც ამერიკული აკადემიური სივრციდან გვიზიარებს ამ ეროვნულ საგანძურს.

👉 მაღალკვალიფიციური მომზადება ხელმისაწვდომ ფასად - 599 201096

ისტორიული გზა: ვახტანგიდან ბაქარამდე

1743 წლის გამოცემა, რომელსაც ხშირად "ბაქარის ბიბლიას" უწოდებენ, ქართული კულტურული იდენტობის გადარჩენის სიმბოლოა. მისი შექმნის ისტორია მჭიდროდ უკავშირდება მეფე ვახტანგ VI-ს, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ სტამბას. ვახტანგის დაწყებული საქმე მისმა ძემ, ბაქარ ბატონიშვილმა დააგვირგვინა. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ბიბლიის ყველა წიგნი ერთიანად, სისტემატიზებულად დაიბეჭდა ქართულ ენაზე.

წიგნი შესრულებულია მაღალი პოლიგრაფიული ოსტატობით. ტექსტი ძირითადად ნუსხურია, ხოლო სათაურები და საზედაო ასოები ასომთავრულითა და მხედრულითაა გაფორმებული. ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ ეს გამოცემა იმ პერიოდის ქართული ინტელექტუალური ელიტის უდიდესი ძალისხმევის შედეგია, რომლებმაც შეძლეს ტექსტების შეჯერება და ერთიანი სტანდარტის ჩამოყალიბება.

როგორ და როდის აღმოჩნდა ბიბლია ჰარვარდში?

ბიბლიას ჰარვარდთან „ორმაგი“ კავშირი აქვს. საინტერესოა, რომ 1743 წლის ქართული ბიბლია ჰარვარდის კედლებში პირველად ჯერ კიდევ ერთი საუკუნის წინ გამოჩნდა:

• პირველი გამოჩენა (1920 წელი): ბიბლია ჰარვარდის ბიბლიოთეკას დეპოზიტზე (დროებით შესანახად) გადასცა ცნობილმა პროფესორმა და ორიენტალისტმა რობერტ პირპონტ ბლეიკმა (Robert Pierpont Blake). ბლეიკი იყო ჰარვარდის ბიბლიოთეკის დირექტორი და ქართული კულტურის დიდი მკვლევარი. მას შემდეგ, რაც პროფესორი პენსიაზე გავიდა, წიგნი მის პირად კოლექციაში დაბრუნდა.

• ოფიციალური შეძენა (ახლო წარსული): როგორც Houghton-ის ბიბლიოთეკის კურატორები აღნიშნავენ, წიგნი სულ ახლახანს იქნა ოფიციალურად შეძენილი (Acquired) ბიბლიოთეკის მიერ, რის გამოც იგი წარმოდგენილია "New Acquisitions" (ახალი შენაძენების) გამოფენაზე. ბიბლიოთეკამ ის შეიძინა, როგორც ქართული ტიპოგრაფიული ხელოვნებისა და ბიბლიის თარგმანების ისტორიის უიშვიათესი ნიმუში.

რატომ არის ეს ეგზემპლარი განსაკუთრებული?

კურატორების შეფასებით, ეს არის გამოფენაზე წარმოდგენილ ექსპონატებს შორის ყველაზე იშვიათი ნივთი. მისი მნიშვნელობა რამდენიმე ფაქტორით აიხსნება:

1. პროვენანსი: მისი კავშირი რობერტ ბლეიკთან, რომელმაც უდიდესი წვლილი შეიტანა ქართული ხელნაწერების შესწავლაში, წიგნს დამატებით სამეცნიერო ღირებულებას სძენს.

2. უნიკალურობა: ეს არის პირველი სრული ბეჭდური გამოცემა, რომელიც ბერძნულიდან (სეპტუაგინტა) თარგმნილ უძველეს ქართულ ტექსტებს ეფუძნება.

ვინ იყო რობერტ ბლეიკი?

• ჰარვარდის ბიბლიოთეკის დირექტორი: ის წლების განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ჰარვარდის ბიბლიოთეკას და იყო ბიზანტიოლოგიისა და აღმოსავლეთმცოდნეობის პროფესორი.

• ქართული ენის მკვლევარი: ბლეიკი ფლობდა ქართულ ენას. 1918-1920 წლებში ის საქართველოში იმყოფებოდა, მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და თანამშრომლობდა ისეთ დიდ ქართველ მეცნიერებთან, როგორებიც იყვნენ ივანე ჯავახიშვილი და აკაკი შანიძე.

• ხელნაწერთა აღმომჩენი: მან უდიდესი წვლილი შეიტანა პალესტინისა და სინაის მთის მონასტრებში დაცული ქართული ხელნაწერების აღწერასა და შესწავლაში.

ბიბლიის "მოგზაურობა"

სწორედ საქართველოში ყოფნის დროს შეიძინა ბლეიკმა 1743 წლის ბიბლიის ეს ეგზემპლარი. მას ეს წიგნი იმდენად ძვირფასად მიაჩნდა, რომ როდესაც საქართველოდან ამერიკაში დაბრუნდა, თან წაიღო. წლების განმავლობაში ბიბლია მის პირად კოლექციაში იყო, თუმცა დროდადრო ჰარვარდს გამოფენებისთვის სთავაზობდა.

რატომ იყიდა ჰარვარდმა ბიბლია ახლა?

ჰოუტონის ბიბლიოთეკამ (Houghton Library) გადაწყვიტა, რომ ბლეიკის ოჯახისგან ეს ეგზემპლარი ოფიციალურად შეესყიდა, რათა იგი სამუდამოდ გამხდარიყო უნივერსიტეტის საკუთრება. ეს გადაწყვეტილება განპირობებული იყო წიგნის იდეალური მდგომარეობით და იმით, რომ ის წარმოადგენს ქართული ეროვნული იდენტობის აღორძინების უმნიშვნელოვანეს დოკუმენტს ემიგრაციაში (მოსკოვის ქართული ახალშენი).

სად ინახება ახლა?

ამჟამად ბიბლია ინახება Houghton Library-ში (ჰოუტონის ბიბლიოთეკა), რომელიც ჰარვარდის უნივერსიტეტის მთავარი საცავია იშვიათი წიგნებისა და ხელნაწერებისთვის. ის სპეციალურად დაცულ გარემოშია მოთავსებული, რათა შენარჩუნდეს მისი 280-წლიანი ფურცლების მდგომარეობა.

როგორ ვნახოთ ბიბლია?

ბევრს უჩნდება კითხვა: არის თუ არა ეს საგანძური მხოლოდ ვიტრინაში გამოსაფენი ექსპონატი? ჰარვარდის მიდგომა ამ მხრივ სამაგალითოა.

1. ფიზიკური გამოფენა: თუ აშშ-ში იმყოფებით, ჰარვარდის უნივერსიტეტის Houghton-ის ბიბლიოთეკაში ეს გამოფენა 2026 წლის 24 აპრილამდეა ღია. ექსპონატი ხელმისაწვდომია ფართო საზოგადოებისთვის.

2. ციფრული წვდომა: მათთვის, ვინც საქართველოდან ან მსოფლიოს ნებისმიერი სხვა წერტილიდან ადევნებს თვალს ამ სიახლეს, ჰარვარდმა ბიბლია სრულად გააციფრულა. ეს ნიშნავს, რომ თქვენ შეგიძლიათ არა მხოლოდ შორიდან უყუროთ ყდას, არამედ ვირტუალურად გადაფურცლოთ თითოეული გვერდი, დააკვირდეთ უნიკალურ გრავიურებსა და ორნამენტებს.

ქართული წიგნის ბეჭდვის ეს შედევრი დღეს ჰარვარდის კოლექციის ნაწილია, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ჩვენი მემკვიდრეობა მსოფლიო ცივილიზაციის განუყოფელი და დაფასებული ნაწილია.

გაინტერესებთ, როგორ გამოიყურება 280 წლის წინანდელი ქართული ნუსხური ტექსტი?

გადადით ბმულზე და დაათვალიერეთ ბიბლია ონლაინ რეჟიმში: იხილეთ 1743 წლის ქართული ბიბლია ჰარვარდის ციფრულ არქივში